TÜRK YAZISI
GENEL BİLGİLER
Türk yazısı
sağdan sola yazılır.
Türk yazısında
büyük harf - küçük harf ayırımı yoktur.
Yazı bir taşa
yazılıyor ise taş dikildiğinde sağ üst köşesinden aşağıya doğru okunur.
Kelimeleri
birbirinden ayırmak için ( : ) işâreti kullanılır. Bu
işâret satırların ilk kelimelerinin önünde kullanılmazken, satırların son
kelimelerinin sonunda kullanılır.
Taş yazıtlarda
birinci satırın üstüne ve altına, tâkîb eden satırların altlarına bir çizgi
çizilir.
Türk yazısında
bugün kullandığımız C, F, H, J ve V harfleri yoktur.
Açıklamalar:
1- Bu yazıda
belirtilmeyen imler ayrıca verilecektir.
2- Önemsiz
istisnâlar göz ardı edilmiştir.
3- Bu çalışma,
"Türk Yazısı'nın günümüzde de kullanılması" amaçlanarak yapılmıştır.
SESLİ HARFLER
Dört tânedirler.
Her biri hem kalın hem de ince iki sesle okunurlar. Bu bakımdan bu 4 sesli harf
8 sese karşılık verir. Buna karşılık sessiz harflerin bâzıları ince veya kalın
sesli harflerle okunmak üzere ikiye ayrılmışlardır.
Yalnız Yenisey
yazıtlarında kullanılmış olan ve e ile i arası (é) ses veren bir diğer sesli
harf daha vardır ki, Türk Yazısı'nın en gelişmiş hâlinin Orkun yazıtlarında
kullanıldığı kabûl edildiğinden bu harf konumuzun dışında bırakılmıştır. Harf
şöyledir: ğ
Sesli harfler
şunlardır:
A = A , E
I = I , İ
O = O , U
Ö = Ö , Ü
(Toplam 4
harf...)
----------
A = A , E
Kelime başında
yazılmaz.
Birinci hecede
sessiz harften sonra yazılmaz.
Kelimenin ikinci,
üçüncü hecelerinde yazılmaz.
Kelime sonunda
yazılır.
"kollamak,
inlemek, yalamak, bilemek" gibi fiillerin "la (le)" hecelerinde
yazılır.
I = I , İ
Kelime başında
yazılır. (Ancak ık=Q ve iç=c harflerinden önce yazılmaz.)
Birinci hecede
(iç=c harfi dışında) sessiz harften sonra
yazılır.
Kelimenin ikinci,
üçüncü hecelerinde yazılmaz.
Kelime sonunda
yazılır.
O = O , U
Kelime başında
yazılır. (Ancak ok (uk)=q harfinden önce yazılmaz.)
Birinci hecede
(ok (uk)=q harfi dışında) sessiz
harften sonra yazılır.
Kelimenin ikinci,
üçüncü hecelerinde yazılmaz.
Kelimenin son
hecesi ismin i (u) hâline âit ise bu hecede yazılır: KONÇuYUĞ, KaRLuKUĞ gibi...
Kelime sonunda
yazılır.
Ancak kelimede ok
(uk)=q harfi var ise ayrıca bu O harfini eklemek
gereksizdir: TOKuNDuRMaK, SOKuŞTuRMaK gibi...
Ö = Ö , Ü
Kelime başında
yazılır. (Ancak ök (ük)=X harfinden önce yazılmaz.)
Birinci hecede
(ök (ük)=X harfi dışında) sessiz
harften sonra yazılır.
Kelimenin ikinci,
üçüncü hecelerinde yazılmaz.
Kelimenin son
hecesi ismin i (ü) hâline âit ise bu hecede yazılır: TÖLüSÜĞ, ÖGüZÜĞ gibi...
Kelime sonunda
yazılır.
Ancak kelimede ök
(ük)=X harfi var ise ayrıca bu Ö harfini eklemek
gereksizdir: YÜKüNDüRMeK, SÖKüRTüRMeK gibi...
SESSİZ HARFLER
KALIN VE İNCE SESSİZLER
Hem kalını hem de
incesi bulunan sessiz harfler şunlardır:
B = aB
b = eB
D = aD
d = eD
G = aG
g = eG
K = aK
k = eK
L = aL
l = eL
N = aN
n = eN
R = aR
r = eR
S = aS
s = eS
T = aT
t = eT
Y = aY
y = EY
(Toplam 20
harf...)
----------
B = aB
Kalın sesli
harflerle okunan b harfidir. "aB" sesini verir.
Kelime başında aB
veyâ Ba okunur.
Kelime başında IB
veyâ BI okunması için başına veyâ ardına I (I),
OB, UB veyâ BO,
BU okunması için başına veyâ ardına O
(O, U) seslisini
alır.
Kelime içinde IB
veyâ BI okunması için başına veyâ ardına I (I),
UB veyâ BU
okunması için başına veyâ ardına O (U) seslisini alır.
b = eB
İnce sesli
harflerle okunan b harfidir. "eB" sesini verir.
Kelime başında eB
veyâ Be okunur.
Kelime başında İB
veyâ Bİ okunması için başına veyâ ardına I (İ),
ÖB, ÜB veyâ BÖ,
BÜ okunması için başına veyâ ardına Ö
(Ö,Ü) seslisini
alır.
Kelime içinde İB
veyâ Bİ okunması için başına veyâ ardına I (İ),
ÜB veyâ BÜ
okunması için başına veyâ ardına ü
(Ü) seslisini alır.
D = aD
Kalın sesli
harflerle okunan d harfidir. "aD" sesini verir.
Kelime başında (o
çağın Türkçe'sinde d harfi ile başlayan kelime olmadığından) aD okunur.
Kelime başında ID
okunması için başına I (I),
OD veyâ UD
okunması için başına O (O, U) seslisini alır.
Kelime içinde ID
veyâ DI okunması için başına veyâ ardına I (I),
UD veyâ DU
okunması için başına veyâ ardına O
(U) seslisini alır.
Kendisinden önce
Kalın l = L gelmesi hâlinde ld = V birleşik sessiz harfi kullanılır. (BK. : V=ld)
Kendisinden önce
Kalın n = N gelmesi
hâlinde nd = J birleşik sessiz harfi
kullanılır. (BK. :
J= nd)
d = eD
İnce sesli
harflerle okunan d harfidir. "eD" sesini verir.
Kelime başında (o
çağın Türkçe'sinde d harfi ile başlayan kelime olmadığından) eD okunur.
Kelime başında İD
okunması için başına I (İ),
ÖD veyâ ÜD
okunması için başına Ö (Ö, Ü) seslisini alır.
Kelime içinde İD
veyâ Dİ okunması için başına veyâ ardına I (İ),
ÜD veyâ DÜ
okunması için başına veyâ ardına Ö
(Ü) seslisini alır.
Kendisinden önce
ince n = n gelmesi
hâlinde nd = J birleşik sessiz harfi kullanılır. (BK. :
J = nd)
G = aG (aĞ)
Kalın sesli
harflerle okunan g harfidir. "aG" sesini verir.
Kelime başında (o
çağın Türkçe'sinde g harfi ile başlayan kelime olmadığından) aG okunur.
Kelime başında IG
okunması için başına I (I),
OG veyâ UG
okunması için başına O (O, U) seslisini alır.
Kelime içinde aG,
ıG, uG veyâ Ga, Gı, Gu okunması için başına veyâ ardına bir sesli harf alması
gerekmez. Okunuşun nasıl olacağını bir önceki hecenin sesli harfi belirler.
Kalın n = N'den
sonra gelmesi hâlinde ng = H birleşik sessiz harfi kullanılır. (Bk. : H = ng)
g = eG (eĞ)
İnce sesli harflerle
okunan g harfidir. "eG" sesini verir.
Kelime başında (o
çağın Türkçe'sinde g harfi ile başlayan kelime olmadığından) eG okunur.
Kelime başında İG
okunması için başına I (İ),
ÖG veyâ ÜG
okunması için başına Ö (Ö, Ü) seslisini alır.
Kelime içinde eG,
iG, üG veyâ Ge, Gi, Gü okunması için başına veyâ ardına bir sesli harf alması
gerekmez. Okunuşun nasıl olacağını bir önceki hecenin sesli harfi belirler.
(Edgüg = "gügd" sözcüğü istisnâdır.)
İnce n = n'den sonra gelmesi hâlinde
ng = H birleşik
sessiz harfi kullanılır. (Bk. : H = ng)
K = aK
A harfi ile
okunan k harfidir. "aK" sesini verir.
Kelime başında aK
veyâ Ka okunur.
Kelime ortasında
da aK veyâ Ka okunur.
k = eK
E ve i harfleri
ile okunan k harfidir. "eK" sesini verir.
Kelime başında eK
veyâ Ke okunur.
Kelime başında iK
veyâ Ki okunması için başına veyâ ardına I (İ),
Kelime ortasında
da eK veyâ Ke okunur.
Kelime içinde de
iK veyâ Ki okunması için önüne veyâ ardına I (İ),
seslisini alır.
L = aL
Kalın sesli
harflerle okunan l harfidir. "aL" sesini verir.
Kelime başında
(Türkçe'de l harfi ile başlayan kelime olmadığından) aL okunur.
Kelime başında IL
okunması için başına I (I),
OL veyâ UL
okunması için başına O (O, U) seslisini alır.
Kelime içinde aL,
ıL, uL veyâ La, Lı, Lu okunması için başına veyâ ardına bir sesli harf alması
gerekmez. Okunuşun nasıl olacağını bir önceki hecenin sesli harfi belirler.
Kendisinden sonra
kalın d = D veyâ kalın t = T gelmesi hâlinde v = ld (lt) birleşik sessiz harfi kullanılır. (Bk. : v = ld, lt)
l = eL
İnce sesli
harflerle okunan l harfidir. "eL" sesini verir.
Kelime başında
(Türkçe'de l harfi ile başlayan kelime olmadığından) eL okunur.
Kelime başında İL
okunması için başına I (İ),
ÖL veyâ ÜL
okunması için başına Ö (Ö, Ü) seslisini alır.
Kelime içinde eL,
iL, üL veyâ Le, Li, Lü okunması için başına veyâ ardına bir sesli harf alması
gerekmez. Okunuşun nasıl olacağını bir önceki hecenin sesli harfi belirler.
Kendisinden sonra
ince d = d veyâ ince t = t gelmesi hâlinde v = ld (lt) birleşik sessiz harfi kullanılır. (Bk. : v = ld, lt)
N = aN
Kalın sesli
harflerle okunan n harfidir. "aN" sesini verir.
Kelime başında
(Türkçe'de kalın n harfi ile başlayan kelime olmadığından) aN okunur.
Kelime başında IN
okunması için başına I (I),
ON veyâ UN
okunması için başına O (O, U) seslisini alır.
Kelime içinde aN,
ıN, uN veyâ Na, Nı, Nu okunması için başına veyâ ardına bir sesli harf alması
gerekmez. Okunuşun nasıl olacağını bir önceki hecenin sesli harfi belirler.
Kendisinden sonra
ç = Ç gelmesi hâlinde C = nç birleşik sessiz harfi kullanılır. (Bk. : C =
nç)
Kendisinden sonra
kalın d = D veyâ kalın t = T gelmesi hâlinde J = nd (nt) birleşik sessiz
harfi kullanılır. (Bk. : J = nd, nt)
Kendisinden sonra
kalın g = G gelmesi
hâlinde H = ng
birleşik sessiz harfi kullanılır. (Bk. :
H = ng)
Kendisinden önce
kalın y = Y gelmesi
hâlinde F = yn
birleşik sessiz harfi kullanılır. (Bk. :
F = yn)
n = eN
İnce sesli
harflerle okunan n harfidir. "eN" sesini verir.
Kelime başında
(Türkçe'de "ne" kelimesinin ve türevlerinin dışında ince n harfi ile
başlayan kelime olmadığından) eN okunur. Ne ve türevleri istisnâdır.
Kelime başında İN
okunması için başına I (İ),
ÖN veyâ ÜN
okunması için başına Ö (Ö, Ü) seslisini alır.
Kelime içinde eN,
iN, üN veyâ Ne, Ni, Nü okunması için başına veyâ ardına bir sesli harf alması
gerekmez. Okunuşun nasıl olacağını bir önceki hecenin sesli harfi belirler.
Kendisinden sonra
ç = Ç gelmesi hâlinde C = nç birleşik sessiz harfi
kullanılır. (Bk. : C = nç)
Kendisinden sonra
ince d = d veyâ
ince t = t gelmesi
hâlinde J = nd
(nt) birleşik sessiz harfi kullanılır. (Bk. : J =
nd, nt)
Kendisinden sonra
ince g = g gelmesi
hâlinde H = ng
birleşik sessiz harfi kullanılır. (Bk. :
H = ng)
Bir ek olarak
kelime sonunda kalın sesli harflerin ardından yazılması mümkündür.
R = aR
Kalın sesli
harflerle okunan r harfidir. "aR" sesini verir.
Kelime başında
(Türkçe'de r harfi ile başlayan kelime olmadığından) aR okunur.
Kelime başında IR
okunması için başına I (I),
OR veyâ UR okunması
için başına O (O, U) seslisini alır.
Kelime içinde aR,
ıR, uR veyâ Ra, Rı, Ru okunması için başına veyâ ardına bir sesli harf alması
gerekmez. Okunuşun nasıl olacağını bir önceki hecenin sesli harfi belirler.
r = eR
İnce sesli harflerle
okunan r harfidir. "eR" sesini verir.
Kelime başında
(Türkçe'de r harfi ile başlayan kelime olmadığından) eR okunur.
Kelime başında İR
okunması için başına I (İ),
ÖR veyâ ÜR
okunması için başına Ö (Ö, Ü) seslisini alır.
Kelime içinde eR,
iR, üR veyâ Re, Ri, Rü okunması için başına veyâ ardına bir sesli harf alması
gerekmez. Okunuşun nasıl olacağını bir önceki hecenin sesli harfi belirler.
S = aS
Kalın sesli
harflerle okunan s harfidir. "aS" sesini verir.
Kelime başında aS
veyâ Sa okunur.
Kelime başında IS
veyâ SI okunması için başına veyâ ardına I (I),
OS, US veyâ SO,
SU okunması için başına veyâ ardına O
(O, U) seslisini
alır.
Kelime içinde IS
veyâ SI okunması için başına veyâ ardına I (I),
US veyâ SU
okunması için başına veyâ ardına O
(U) seslisini alır.
s = eS
İnce sesli
harflerle okunan s harfidir. "eS" sesini verir.
Kelime başında eS
veyâ Se okunur.
Kelime başında İS
veyâ Sİ okunması için başına veyâ ardına I
(İ),
ÖS, ÜS veyâ SÖ,
SÜ okunması için başına veyâ ardına Ö
(Ö,Ü) seslisini alır.
Kelime içinde İS
veyâ Sİ okunması için başına veyâ ardına I
(İ),
ÜS veyâ SÜ
okunması için başına veyâ ardına ü
(Ü) seslisini alır.
Açıklama: Orkun
Yazıtları'nda gerek aS gerekse eS harfleri bâzı kelimelerde aŞ (eŞ) sesini
vermektedir. Bu konuyu inceleyen "Orkun Yazıtları'nın eS, aS, aŞ (eş)
Lugati otağımız tarafından hazırlanmaktadır.
T = aT
Kalın sesli
harflerle okunan t harfidir. "aT" sesini verir.
Kelime başında aT
veyâ Ta okunur.
Kelime başında IT
veyâ TI okunması için başına veyâ ardına I (I),
OT, UT veyâ TO,
TU okunması için başına veyâ ardına O
(O, U) seslisini
alır.
Kelime içinde IT
veyâ TI okunması için başına veyâ ardına I
(I),
UT veyâ TU
okunması için başına veyâ ardına O
(U) seslisini alır.
Kendisinden önce
Kalın l = L gelmesi hâlinde V = lt birleşik sessiz harfi
kullanılır. (Bk. :
V = lt)
Kendisinden önce
Kalın n = N gelmesi
hâlinde J = nt
birleşik sessiz harfi kullanılır. (Bk. :
J = nt)
t = eT
İnce sesli
harflerle okunan t harfidir. "eT" sesini verir.
Kelime başında eT
veyâ Te okunur.
Kelime başında İT
veyâ Tİ okunması için başına veyâ ardına I (İ),
ÖT, ÜT veyâ TÖ,
TÜ okunması için başına veyâ ardına Ö
(Ö,Ü) seslisini
alır.
Kelime içinde İT
veyâ Tİ okunması için başına veyâ ardına I (İ),
ÜT veyâ TÜ
okunması için başına veyâ ardına ü (Ü) seslisini alır.
Kendisinden önce
ince n = n gelmesi
hâlinde nt = J birleşik sessiz harfi kullanılır. (Bk. :
J = nt)
Y = aY
Kalın sesli
harflerle okunan y harfidir. "aY" sesini verir.
Kelime başında aY
veyâ Ya okunur.
Kelime başında IY
veyâ YI okunması için başına veyâ ardına I (I),
OY, UY veyâ YO,
YU okunması için başına veyâ ardına O (O, U) seslisini alır.
Kelime içinde IY
veyâ YI okunması için başına veyâ ardına I (I),
UY veyâ YU
okunması için başına veyâ ardına O (U) seslisini alır.
Kendisinden sonra
kalın n = N gelmesi hâlinde F = yn birleşik sessiz harfi
kullanılır. (Bk. :
F = yn)
y = eY
İnce sesli
harflerle okunan y harfidir. "eY" sesini verir.
Kelime başında eY
veyâ Ye okunur.
Kelime başında İY
veyâ Yİ okunması için başına veyâ ardına I
(İ),
ÖY, ÜY veyâ YÖ,
YÜ okunması için başına veyâ ardına Ö (Ö, Ü) seslisini alır.
Kelime içinde İY
veyâ Yİ okunması için başına veyâ ardına I (İ),
ÜY veyâ YÜ
okunması için başına veyâ ardına Ö
(Ü) seslisini alır.
BAĞIMSIZ SESSİZLER
Kalını ve incesi
olmayan sessiz harfler şunlardır:
Ç = Ça
M = Ma
P = Pa
Ş = Şa
Z = Za
(Toplam 5
harf...)
----------
Ç = Ça
Hem kalın hem de
ince sesli harflerle okunan ç harfidir. "Ça" sesini verir.
Kelime başında
AÇ, ÇA, ÇE veyâ EÇ okunur.
Kelime başında bu
seslerin dışında bir ses vermesi isteniyorsa önüne veyâ ardına vermesi
istenilen sesin sesli harfi konulur.
Kelime içinde bu
seslerin dışında bir ses vermesi isteniyorsa önüne veyâ ardına vermesi
istenilen sesin sesli harfi konulur.
M = Ma
Hem kalın hem de
ince sesli harflerle okunan m harfidir. "Ma" sesini verir.
Kelime başında
AM, EM, MA veyâ ME okunur.
Kelime başında bu
seslerin dışında bir ses vermesi isteniyorsa önüne veyâ ardına vermesi
istenilen sesin sesli harfi konulur.
Kelime içinde bu
seslerin dışında bir ses vermesi isteniyorsa önüne veyâ ardına vermesi
istenilen sesin sesli harfi konulur.
Kelime sonunda
fiil eki olarak kullanıldığında önüne ve ardına ı, i harfi konmaksızın yazılır.
KaLDıM = MVK, BiLDiM = Mvib, KalMıŞ = ŞMLK, BiLMiŞ = şmlib gibi...
P = Pa
Hem kalın hem de
ince sesli harflerle okunan p harfidir. "Pa" sesini verir.
Kelime başında
(Türkçe'de p harfi ile başlayan kelime olmadığından) aP veyâ eP okunur.
Kelime başında
IP, İP okunması için başına I (I, İ),
OP, UP okunması
için başına O (O, U),
ÖP, ÜP okunması
için başına Ö (Ö, Ü) seslilerini alır.
Kelime içinde IP,
İP, UP, ÜP ve PI, Pİ, PU, PÜ okunması için başına veyâ ardına bir sesli harf
alması gerekir.
Kelime sonlarında
ıP, iP, uP, üP okunur. KaLıP, BİLiP, BULuP, BÖLüP gibi...
Ş = Şa
Türk yazısında
zaman zaman kalın aŞ sesi veren S ve ince eŞ sesi veren s harfleri, bugün bu yazıda sâdece aS ve eS sesi için
kullanılmalıdır. Bu durumda;
Ş = Şa harfi hem kalın hem de ince sesli harflerle
okunan ş harfi olmalıdır. "Şa" sesini vermelidir. Bu duruma göre;
Kelime başında
AŞ, ŞA okunmalıdır.
Kelime başında bu
seslerin dışında bir ses vermesi isteniyorsa önüne veyâ ardına vermesi
istenilen sesin sesli harfi konulmalıdır.
Kelime içinde bu
seslerin dışında bir ses vermesi isteniyorsa önüne veyâ ardına vermesi
istenilen sesin sesli harfi konulmalıdır.
Z = Za
Hem kalın hem de
ince sesli harflerle okunan z harfidir. "Za" sesini verir.
Kelime başında
(Türkçe'de z harfi ile başlayan kelime olmadığından) aZ veyâ eZ okunur.
Kelime başında
IZ, İZ okunması için başına I (I, İ),
OZ, UZ okunması
için başına O (O, U),
ÖZ, ÜZ okunması
için başına Ö (Ö, Ü) seslilerini alır.
Kelime içinde IZ,
İZ, UZ, ÜZ ve ZI, Zİ, ZU, ZÜ okunması için başına veyâ ardına bir sesli harf alması
gerekir.
Kelime sonlarında
ıZ, iZ, uZ, üZ okunur. KIZıMıZ, TeRiMiZ, SOYuMuZ, ÖZüMüZ, KIZıNıZ, TeRiNiZ,
SOYuNuZ, ÖZüNüZ gibi...
SESLİ SESSİZLER
Önünde veyâ
ardında bir sesli harf bulunan sesli sessiz harfler şunlardır:
c = iÇ, Çİ (Okunuşu İÇ)
Q = ıK, KI (Okunuşu IK)
q = oK, uK, KO, KU (Okunuşu OK)
X = öK, üK, KÖ, KÜ (Okunuşu ÖK)
(Toplam 4
harf...)
----------
c = iÇ, Çİ (Bk. : Yardımcı
çalışmalar, *1)
İÇ ve Çİ sesi
verir. E ve İ hâllerinde ardına e
= (E) ve i = (İ) sesli harflerini
alır.
Q = ıK, KI (Bk. : Yardımcı
çalışmalar, *2)
Kelime başında
yalnız Kı sesi verirse de KIL-mak (LQ) kelimesinin dışında
ardına I ( I)
harfini alır.
Kelime içinde
yalnız ıK ve Kı sesi verir.
Kelime içinde KI
sesi vermesi hâlinde ardına I ( I ) harfini alır.
q = oK, uK, KO, KU
Kelime başında oK
veyâ uK sesi verir.
Kelime ilk
hecesinde KO veyâ KU sesi vermesi isteniyorsa ardına O veyâ U karşılığı olan (
O ) harfi yazılır.
Kelime içinde UK
sesi vermesi isteniyorsa önüne U harfini almaz.
Kelime içinde KU
sesi vermesi isteniyorsa ardına U karşılığı olan ( O ) harfi yazılır.
X = öK, üK, KÖ, KÜ
Kelime başında öK
veyâ üK sesi verir.
Kelime ilk
hecesinde KÖ veyâ KÜ sesi vermesi isteniyorsa ardına Ö veyâ Ü karşılığı olan ( Ö ) harfi yazılır.
Kelime içinde ÜK
sesi vermesi isteniyorsa önüne Ü harfini almaz.
Kelime içinde KÜ
sesi vermesi isteniyorsa ardına Ü karşılığı olan ( Ö ) harfi yazılır.
İKİ SESLİ (birleşik) SESSİZLER (Bk. : Yardımcı
çalışmalar, *4)
İki ses veren
sessiz harfler şunlardır:
V = ld, lt (Okunuşu ALT)
C = nç (Okunuşu ANÇ)
J = nd, nt (Okunuşu ANT)
H =
ng (Okunuşu
ANG)
F = yn (Okunuşu AYN)
(Toplam 5
harf...)
----------
V = LD, LT
Kelime başında
(Türkçe'de l harfi ile başlayan kelime olmadığından) ALD (ALT) veyâ ELD (ELT)
okunur.
Kelime başında ILD,
İLD veyâ ILT, İLT okunması için başına I, İ ( I )
alır.
Kelime başında
OLD, ULD veyâ OLT, ULT okunması için başına O, U ( O ) alır.
Kelime başında
ÖLD, ÜLD veyâ ÖLT, ÜLT okunması için başına Ö, Ü ( Ö ) alır.
Kelime içinde
hangi sesle okunması gerektiğini bir önceki hecenin seslisi belirler.
C = NÇ
Kelime başında
(Türkçe'de "ne" kelimesinin ve türevlerinin dışında n harfi ile
başlayan kelime olmadığından) ANÇ veyâ ENÇ okunur.
Kelime başında
INÇ, İNÇ okunması için başına I, İ ( I ) alır.
Kelime başında
ONÇ, UNÇ okunması için başına O, U ( O
) alır.
Kelime başında
ÖNÇ, ÜNÇ okunması için başına Ö, Ü ( Ö
) alır.
Kelime içinde
hangi sesle okunması gerektiğini bir önceki hecenin seslisi belirler.
J = ND, NT
Kelime başında
(Türkçe'de "ne" kelimesinin ve türevlerinin dışında n harfi ile
başlayan kelime olmadığından) AND (ANT) veyâ END (ENT) okunur.
Kelime başında
IND, İND veyâ INT, İNT okunması için başına I, İ ( I ) alır.
Kelime başında
OND, UND veyâ ONT, UNT okunması için başına O, U ( O ) alır.
Kelime başında
ÖND, ÜND veyâ ÖNT, ÜNT okunması için başına Ö, Ü ( Ö ) alır.
Kelime içinde
hangi sesle okunması gerektiğini bir önceki hecenin seslisi belirler.
H = NG
Kelime başında
(Türkçe'de "ne" kelimesinin ve türevlerinin dışında n harfi ile
başlayan kelime olmadığından) ANG veyâ ENG okunur.
Kelime başında
ING, İNG okunması için başına I, İ ( I ) alır.
Kelime başında
ONG, UNG okunması için başına O, U ( O ) alır.
Kelime başında
ÖNG, ÜNG okunması için başına Ö, Ü ( Ö
) alır.
Kelime içinde hangi
sesle okunması gerektiğini bir önceki hecenin seslisi belirler.
F = YN
(Bk. : Yardımcı çalışmalar, *3)
Sert seslilerle
kullanılır.
Kelime başında
AYN okunur.
Kelime başında
IYN okunması için başına I, İ ( I ) alır.
Kelime başında
OYN veyâ UYN okunması için başına O, U ( O
) alır.
Kelime içinde
('O' sert seslisi dışında) hangi sert sesle okunması gerektiğini bir önceki
hecenin sert seslisi belirler.
(NY sesi verdiği
zannı, Bilge Kağan Bengü Taşı'nın, 3üncü yüzünün (Güney yüzü), 14üncü
dizisindeki "Tonyukuk" kelimesinin
qqYNOT harfleri
ile yazılmasından kaynaklanmıştır. Biz bu yazılışın bir yazım hatâsı olduğu
kanaatindeyiz.)
----------
YARDIMCI
ÇALIŞMALAR
*1- Türk Yazısı'ndaki İÇ, Çİ ( c )
sesli kelimeler
|
Yazıtın
Adı |
Taşın
Yüzü |
Yüzün
Satırı |
iÇ
Sesinin Kelimesi |
Farklı
Okunuşları? |
Kelimenin Anlamı |
|
Kemçik-Çırgak |
2 |
6 |
EMcg |
eGİÇiME |
kızıma |
|
|
|
|
EMc:g |
eG:İÇiME |
eg?içim'e |
|
|
2 |
6 |
tgcmgAN |
aNA
eGeM İÇiGiT |
? |
|
|
|
|
tgcmg:AN |
aNA:eGeM
İÇiGiT |
ana
Gemiçik'i?* |
|
|
|
|
tgcmg:AN |
aNA:eGeM
İÇGiT |
ana
Gemiçik'i?* |
|
|
|
|
tg:cmg:AN |
aNA:eGeMİÇ:GeT |
ana
gemiç? get? |
|
|
|
|
tg:cmg:AN |
aNA:eGeMİÇ:eGeT |
ana
gemiç? eget? |
|
|
2 |
7 |
MIRL:Ac:şB |
BaŞ:İÇE:aLıRIM |
baş
içine alırım; aklıma koyarım |
|
|
2 |
7 |
AcŞY |
YaŞİÇE |
? |
|
|
|
|
Ac:ŞY |
YaŞ:İÇE |
yaş
içine; çocuk içine |
|
|
2 |
8 |
ehgrcl |
eLİÇeRiGÑE |
? |
|
|
|
|
Ehgrc:l |
eL:İÇeRiGÑE |
el
(il) içerisine |
|
Tonyukuk |
1-1 |
4 |
idkc |
İÇiKDİ |
boyun
eğdi |
|
|
1-1 |
10 |
erc |
İÇRE |
içinde |
|
Bilge
Kağan |
1 |
25 |
mtrgc |
İÇGiRT(T)iM |
boyun
eğdirttim |
|
|
1 |
37 |
idkc |
İÇiKDİ |
boyun
eğdi |
*2- Türk Yazısı'ndaki (Orkun) IK,
KI ( Q ) sesli kelimeler
|
Yazıtın
Adı |
Taş Nu./Yüz Nu./Dizi
Nu. |
ıK, Kı Sesinin Kelimesi |
Kelimenin Okunuşu |
Kelimenin Anlamı |
|
Tonyukuk |
I-1-1 |
MJlQ |
KILıNDıM |
kılındım;
oldum; doğdum |
|
|
I-1-5 |
nıYSIQ |
KISaYIN |
kılayım;
yapayım |
|
|
I-2-3 |
GFTIQ |
KITaYNıĞ |
Kıtay'ı |
|
|
I-2-4 ve I-2-5 |
FTIQ |
KITaYN |
Kıtay |
|
|
I-2-4 ve I-3-4 |
MLSIQ |
KISaLıM |
kılalım;
yapalım |
|
|
I-2-7 |
ADFTIQ |
KITaYNDA |
Kıtay'dan |
|
|
I-3-1 ve I-3-2 |
AQLB |
BaLIKA |
balıka;
kente |
|
|
I-3-2 |
QLB |
BaLIK |
balık;
kent |
|
|
I-3-3 ve I-4-4 |
ZKRIQ |
KIRKıZ |
Kırgız |
|
|
I-3-5 |
MQsDO |
UDSIKıM |